Trí tuệ nhân tạo (AI) đang trải qua giai đoạn bùng nổ mạnh mẽ nhất trong lịch sử công nghệ, nhưng đằng sau những mô hình ngôn ngữ lớn chạy mượt mà là một hạ tầng vật lý khổng lồ tiêu tốn tài nguyên. Sự phát triển này đang dẫn đến một cuộc xung đột sâu sắc tại các đô thị Mỹ: các trung tâm dữ liệu (data center) cần đất và năng lượng đang tìm đến những khu vực công nghiệp cũ, nơi người dân vẫn chưa quên đi ký ức về ô nhiễm nguồn nước và không khí. Tại sao người dân tại các thành phố có lịch sử ô nhiễm công nghiệp như Philadelphia lại phản đối việc xây dựng các trung tâm dữ liệu AI mới?
Vết thương chưa lành của các đô thị công nghiệp cũ
Tại thành phố Philadelphia, giới chức địa phương đang đề xuất khả năng xây dựng các trung tâm dữ liệu mới tại hai địa điểm tiềm năng: một ở phía Đông Bắc thành phố và một ở khu phố Grays Ferry thuộc Tây Nam Philadelphia. Đối với các nhà hoạch định chính sách, đây là bước đi hợp lý để tái tận dụng quỹ đất công nghiệp cũ. Tuy nhiên, đối với người dân sinh sống tại Grays Ferry, đề xuất này khơi lại những ký ức kinh hoàng về nhà máy lọc dầu Philadelphia Energy Solutions từng hoạt động tại đây.
Trước khi đóng cửa sau một vụ nổ lớn vào năm 2019, nhà máy lọc dầu này là cơ sở lớn nhất ở Bờ Đông nước Mỹ, xử lý tới 335.000 thùng dầu thô mỗi ngày. Nhiều thập kỷ vận hành của nhà máy đã để lại di sản là tỷ lệ mắc bệnh ung thư và các bệnh về đường hô hấp tăng cao trong cộng đồng dân cư xung quanh. Khi nghe tin khu đất cũ có thể được chuyển đổi thành trung tâm dữ liệu AI, người dân địa phương không cảm thấy hào hứng với công nghệ cao, mà thay vào đó là sự lo ngại sâu sắc về một làn sóng ô nhiễm mới dưới hình thức khác.
Ông Shawmar Pitts, Giám đốc đồng điều hành của tổ chức công lý môi trường Philly Thrive, chia sẻ về thực tế đau lòng mà gia đình ông và những người hàng xóm phải trải qua:
“Tôi đọc thông tin họ để trên bàn về việc sống gần nhà máy lọc dầu ảnh hưởng đến bạn thế nào, và khi nhìn vào danh sách các loại bệnh tật trên tờ giấy đó, tôi thốt lên: ‘Mẹ tôi bị bệnh này, em gái tôi bị bệnh kia, người hàng xóm bên cạnh mắc chứng này’ — nhà nào cũng có người mắc một thứ gì đó trong danh sách này”
“I read the information they had on the table about how living near the refinery affects you, and I’m looking at all the sicknesses on this paper, and I’m like, ‘My mother has this, my sister has that, my next-door neighbor suffers from this’ — every house, someone has something on that list” — Shawmar Pitts – Giám đốc đồng điều hành Philly Thrive
Sự nghi ngại này hoàn toàn có cơ sở khi lịch sử ô nhiễm của khu vực này vẫn chưa được giải quyết triệt để, và cộng đồng không muốn đánh đổi sức khỏe của mình thêm một lần nào nữa cho bất kỳ mục tiêu phát triển công nghệ nào.
Cơn khát năng lượng và nguy cơ ô nhiễm không khí, tiếng ồn
Các trung tâm dữ liệu AI không đơn thuần là những văn phòng chứa máy tính, chúng là những cỗ máy ngốn điện khổng lồ hoạt động liên tục 24/7. Để vận hành hệ thống chip xử lý đồ họa chuyên dụng và hệ thống làm mát bằng nước, các trung tâm này đòi hỏi một nguồn cung cấp năng lượng cực kỳ lớn và ổn định. Sự bùng nổ này đang đe dọa trực tiếp đến các mục tiêu chuyển dịch năng lượng sạch của Mỹ.
Theo dự báo của tổ chức nghiên cứu năng lượng BloombergNEF, đến năm 2035, các trung tâm dữ liệu tại Mỹ sẽ tiêu thụ lượng khí tự nhiên (khí hóa lỏng) nhiều hơn cả nhu cầu của nước Đức và Nhật Bản cộng lại. Việc đốt một foot khối khí tự nhiên sẽ thải ra khoảng 60 gram khí CO2 tương đương. Nhu cầu năng lượng bổ sung khổng lồ từ các trung tâm dữ liệu dự kiến sẽ tạo ra thêm 1 triệu tấn khí thải nhà kính (greenhouse gas) mỗi ngày, tương đương khoảng 12% lượng phát thải khí nhà kính hiện tại của toàn nước Mỹ.
Bên cạnh lượng khí thải carbon gián tiếp từ lưới điện, các trung tâm dữ liệu còn gây ô nhiễm trực tiếp tại địa phương thông qua các máy phát điện diesel dự phòng công suất lớn. Khi lưới điện quá tải hoặc gặp sự cố, các máy phát điện này sẽ khởi động, xả lượng lớn khí thải độc hại vào môi trường xung quanh. Nghiên cứu của Đại học Harvard vào năm 2021 từng chỉ ra rằng ô nhiễm không khí từ việc đốt nhiên liệu hóa thạch là nguyên nhân gây ra 1 trong 5 ca tử vong trên toàn thế giới. Thêm vào đó, hệ thống quạt thông gió khổng lồ hoạt động ngày đêm tạo ra tiếng ồn tần số thấp liên tục, ảnh hưởng nghiêm trọng đến giấc ngủ và sức khỏe tinh thần của cư dân lân cận.
Làn sóng phản đối pháp lý lan rộng khắp nước Mỹ
Không chỉ dừng lại ở các cuộc thảo luận học thuật, sự phản kháng của người dân đã chuyển hóa thành các hành động pháp lý cụ thể. Vào ngày 14 tháng 9 năm 2026, hơn 100 người dân đã tập hợp tại Tòa thị chính Philadelphia để phát động chiến dịch mang tên “No Data Centers in Philly” (Không có trung tâm dữ liệu ở Philly). Làn sóng phản đối này đang nhận được sự đồng thuận lớn khi nhiều thành phố khác tại Mỹ cũng bắt đầu siết chặt quản lý.
Một loạt các thành phố lớn như Denver, Indianapolis, Asheville, Charlotte và Reno đã phải chính thức thông qua các lệnh tạm dừng xây dựng trung tâm dữ liệu (data center moratorium) nhằm tạm thời dừng cấp phép xây dựng mới để chính quyền có thời gian đánh giá toàn diện các tác động tiêu cực đến môi trường, nguồn nước và hệ thống lưới điện địa phương. Ngay cả ở cấp bang, Thống đốc bang New York Kathy Hochul cũng đã ký một sắc lệnh hành pháp tạm thời dừng phê duyệt các giấy phép mới cho các dự án trung tâm dữ liệu quy mô lớn để bảo vệ lợi ích của người dân.
Bà Kathy Hochul khẳng định quan điểm về việc phát triển công nghệ phải đi đôi với trách nhiệm xã hội:
“Sự tiến bộ không nên đi kèm với hóa đơn dịch vụ cao hơn, nguồn cung cấp nước bị cạn kiệt, hay ô nhiễm tiếng ồn. Các trung tâm dữ liệu này chỉ có thể được xây dựng, và chỉ nên được xây dựng ở những nơi thực sự muốn có chúng.”
“Progress shouldn’t arrive with a higher utility bill, deleted water supply, or noise pollution. These data centers can only be built, should only be built in places that want them.” — Kathy Hochul – Thống đốc bang New York
Sự hoài nghi về lợi ích kinh tế thực tế và câu chuyện việc làm
Các tập đoàn công nghệ lớn và nhà phát triển hạ tầng thường quảng bá rằng việc xây dựng các trung tâm dữ liệu mới sẽ mang lại nguồn thu thuế lớn, tạo ra nhiều việc làm và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế cho các địa phương. Tuy nhiên, lập luận này đang vấp phải sự hoài nghi lớn từ giới chuyên gia lẫn người dân. Thực tế cho thấy, sau giai đoạn xây dựng ban đầu cần nhiều nhân công xây dựng, một trung tâm dữ liệu khi đi vào vận hành chính thức cực kỳ tự động hóa và chỉ cần một số ít kỹ sư, nhân viên bảo an để duy trì hoạt động.
Bà Sonya Sanders, Chủ tịch ban quản trị của tổ chức công lý môi trường Philly Thrive, bày tỏ sự thất vọng và kiên quyết phản đối những lời hứa hẹn từ các doanh nghiệp:
“Chúng tôi không muốn các trung tâm dữ liệu. Chúng tôi không muốn ô nhiễm, chúng tôi không muốn tiếng ồn, và chúng tôi biết chúng sẽ không mang lại thêm việc làm cho chúng tôi.”
“We don’t want data centers. We don’t want the pollution, we don’t want the noise, and we know they’re not going to bring us more jobs.” — Sonya Sanders – Chủ tịch ban quản trị Philly Thrive
Nỗi đau của bà Sanders còn mang tính cá nhân sâu sắc khi bà tin rằng chính lượng khí thải độc hại từ nhà máy lọc dầu cũ ở Grays Ferry là nguyên nhân gián tiếp khiến chồng bà qua đời vì căn bệnh ung thư xương vào năm 2020.
Sự lo ngại không chỉ giới hạn ở ô nhiễm vật lý. Donna Greenberg, một cư dân khác tham gia cuộc biểu tình tại Philadelphia, chia sẻ lo ngại rằng các trung tâm dữ liệu khổng lồ này còn tiềm ẩn nguy cơ về việc giám sát diện rộng, tiếp cận thông tin cá nhân trái phép, đồng thời hút cạn nguồn nước sạch và điện năng vốn dành cho sinh hoạt của người dân, khiến hóa đơn dịch vụ công cộng của họ tăng vọt.
Góc nhìn của tôi
Sự xung đột giữa làn sóng bùng nổ hạ tầng AI và người dân tại các thành phố công nghiệp cũ như Philadelphia đang đặt ra một câu hỏi lớn về hệ quả dài hạn đối với sự phát triển của công nghệ toàn cầu: Liệu rào cản pháp lý và sự phản đối của người dân tại các nước phát triển có đẩy các trung tâm dữ liệu AI sang các quốc gia đang phát triển?
Khi các lệnh tạm dừng xây dựng (moratorium) ngày càng phổ biến tại Mỹ và châu Âu, các tập đoàn công nghệ khổng lồ sẽ buộc phải tìm kiếm những vùng đất mới để đặt máy chủ. Các quốc gia đang phát triển, nơi có các tiêu chuẩn bảo vệ môi trường lỏng lẻo hơn và nhu cầu thu hút dòng vốn đầu tư nước ngoài (FDI) cao, rất có thể sẽ trở thành điểm đến lý tưởng tiếp theo. Điều này vô hình trung sẽ tạo ra một dạng “thực dân hóa carbon” mới, nơi các quốc gia giàu có tận hưởng sự tiện lợi và tiến bộ của các mô hình AI tiên tiến, trong khi gánh nặng ô nhiễm không khí, cạn kiệt nguồn nước và tiếng ồn từ các trung tâm dữ liệu lại được chuyển dịch sang các cộng đồng nghèo hơn ở các châu lục khác.
Nếu không có các cam kết quốc tế chặt chẽ về tiêu chuẩn môi trường đồng bộ cho hạ tầng AI, chúng ta sẽ chỉ đơn thuần là chuyển dịch vấn đề ô nhiễm từ quốc gia này sang quốc gia khác chứ không hề giải quyết được tận gốc của bài toán phát triển bền vững.
Điều này có ý nghĩa gì với bạn?
* Nhận diện tác động gián tiếp từ công nghệ bạn dùng: Mỗi câu lệnh bạn gửi đến các công cụ AI không hề vô hại; nó tiêu tốn tài nguyên thực tế và góp phần gia tăng áp lực lên lưới điện cũng như môi trường sống của các cộng đồng lân cận trung tâm dữ liệu.
* Lưu ý về chi phí sinh hoạt tại khu vực có dự án công nghệ: Nếu bạn đang sống gần các khu vực quy hoạch hạ tầng công nghệ quy mô lớn, hãy chuẩn bị trước cho kịch bản hóa đơn tiền điện, tiền nước có thể tăng cao do sự tranh chấp tài nguyên từ các trung tâm dữ liệu.
* Cân nhắc rủi ro sức khỏe từ ô nhiễm tiếng ồn: Người dân sống gần các khu trung tâm dữ liệu cần chủ động tìm hiểu các biện pháp giảm thiểu tiếng ồn tần số thấp và giám sát chất lượng không khí quanh khu vực sinh sống, đặc biệt vào những giờ cao điểm lưới điện.
* Tận dụng xu hướng để phát triển giải pháp xanh: Đây là cơ hội lớn cho các kỹ sư và nhà phát triển tại Việt Nam nghiên cứu các giải pháp tối ưu hóa thuật toán AI để tiêu thụ ít điện năng hơn, hoặc phát triển công nghệ làm mát thân thiện với môi trường để cung cấp cho thị trường toàn cầu.
Thông tin trong bài viết được tổng hợp từ công bố chính thức của các tổ chức môi trường và báo cáo của các cơ quan nghiên cứu năng lượng được đăng tải trên tờ báo công nghệ TechCrunch. Bạn có thể tham khảo bài viết gốc tại đây: TechCrunch.
